महादेवबुवांनी शिकलेली गायकी आणि बंदिशी लिखित स्वरूपात जतन केल्या. पुढे १९३५ मध्ये ‘गोखले घराने की गायकी’ या नावाने ही सामग्री प्रसिद्ध झाली. गोखले घराण्याची गायकी मुख्यतः ख्यालप्रधान होती, मात्र तिच्यावर धृपद-धमारच्या वजनदार अंगाचाही प्रभाव होता. मींडयुक्त आलापी, गमकयुक्त ताना, उपज अंगाने रागविस्तार, स्थायी-अंतऱ्याची बांधेसूद मांडणी आणि स्वरांची सूक्ष्म जाण ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती.

गोखले घराण्याचा संबंध ग्वाल्हेर घराणे आणि अल्लादियाखाँसाहेबांच्या गायकीशीही जोडला जातो. अल्लादियाखाँसाहेब गोखले घराण्याला ‘मातुल घराणे’ मानत असत, अशी नोंद आहे. बिहागडा, त्रिवेणी आणि जयताश्री यांसारखे राग या परंपरेशी संबंधित होते. महादेवबुवांच्या लिखाणातून त्या काळातील रागस्वरूपे आणि संगीतविचार यांचीही महत्त्वाची माहिती मिळते.

महादेवबुवांना गणपतीबुवा, विष्णुबुवा, शिवरामबुवा आणि कृष्णाबुवा असे चार पुत्र होते आणि ते सर्व गायक झाले. मात्र या घराण्यातील संगीतविद्या घराबाहेर व्यापक प्रमाणावर जाऊ दिली गेली नाही. त्यामुळे तिचा प्रसार मर्यादित राहिला आणि पुढील काळात या परंपरेचा प्रभाव कमी होत गेला. १९०१ साली मिरज येथे महादेवबुवांचे निधन झाले आणि त्यांच्या निधनाबरोबर महाराष्ट्रात एकेकाळी पसरलेली ही विशिष्ट गायकीही अस्तंगत झाली.

आज गोखले घराण्याचे प्रत्यक्ष गायन ऐकण्याची संधी उपलब्ध नसली तरी त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे. महाराष्ट्रातील ख्याल गायकीचा एक महत्त्वाचा प्रवाह, धृपद-धमारचा प्रभाव, उपज, मींड, गमक आणि दुर्मीळ बंदिशींचे जतन यामुळे गोखले घराणे हिंदुस्थानी संगीताच्या इतिहासातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि लोप पावलेली परंपरा म्हणून स्मरणात राहते.

संदर्भ: श्रीकांत डिग्रजकर — ‘गोखले घराणे’, मराठी विश्वकोश, स्वामी धर्मव्रत — ‘गोखले अर्थात बडे मियाँ घराणे’.
संकलन व लेखन — ज्ञानेश गोखले, कल्याण